Geef twee mensen precies dezelfde uitleg over rente op rente, en ze lopen de deur uit met twee verschillende verhalen. De een hangt het op aan haar spaarrekening, de ander aan die ene studieschuld. Dat is constructivisme in het klein: de leertheorie die stelt dat je kennis zelf opbouwt, bovenop wat je al weet. De bekendste namen erachter zijn Jean Piaget en Lev Vygotsky.
Belangrijk om meteen te weten, omdat het zo vaak misgaat: constructivisme beschrijft hoe je leert, en schrijft geen lesmethode voor. En de versie die er in de praktijk vaak van gemaakt wordt, “laat ze het maar zelf uitzoeken”, komt in het onderzoek slecht uit de verf. Hieronder lees je wat Piaget en Vygotsky precies bedoelden, wat de studies zeggen, wat Nederland leerde van Het Nieuwe Leren en hoe je de theorie gebruikt om zelf slimmer te leren.
Wat is constructivisme?
Constructivisme is een leertheorie die ervan uitgaat dat leren een actief bouwproces is: je verbindt nieuwe informatie met kennis en ervaringen die je al hebt, en bouwt zo je eigen begrip op. Kennis gaat dus niet als een pakketje van docent naar leerling. Wat je uit een les haalt, hangt af van wat je erin meeneemt.
Een voorbeeld uit de keuken. Je kookt al twintig jaar op gas en koopt een inductieplaat. Je weet hoe koken werkt: vuur aan, pan warm. Dus zet je je vertrouwde aluminium pan erop, en er gebeurt niets. Op dat moment klopt je mentale model van koken niet meer. Je moet het bijstellen: bij inductie wordt de pan zelf warm, en dat lukt alleen met een bodem waar een magneet aan blijft plakken. Dat moment waarop je verwachting niet uitkomt en je je beeld moet bijstellen, is precies waar het constructivisme over gaat.
De Amerikaanse onderwijsonderzoeker Virginia Richardson zette in 2003 de puntjes op de i. Constructivisme is volgens haar een theorie over leren, en dus geen theorie over lesgeven. Het vertelt je wat er in iemands hoofd gebeurt. Hoe je daar een goede les omheen bouwt, volgt er niet automatisch uit. Daar komen we verderop op terug.
Wil je alle stromingen naast elkaar zien, inclusief de nieuwere, lees dan ons overzicht van de belangrijkste leertheorieën. Hier duiken we dieper in het constructivisme alleen.
Cognitief, sociaal en radicaal constructivisme
Onder de paraplu van het constructivisme vallen drie stromingen. Het cognitief constructivisme van Piaget kijkt vooral naar het individu: hoe jij in je eentje je denkkaders bijstelt als de wereld niet doet wat je verwacht. Het sociaal-constructivisme van Vygotsky legt de nadruk op de ander. Kennis ontstaat daar in gesprek, via taal, samenwerking en de cultuur waarin je opgroeit.
De derde, het radicaal constructivisme, is vooral een filosofische positie. De filosoof Ernst von Glasersfeld (1917–2010) stelde dat kennis geen kopie van de werkelijkheid is. Kennis is bij hem een model dat werkt: het past bij je ervaringen en helpt je verder, en meer kun je er volgens hem niet van zeggen. Voor je eigen leerpraktijk heb je vooral aan de eerste twee iets.
Wat is het verschil tussen behaviorisme, cognitivisme en constructivisme?
Het kortste antwoord: het behaviorisme kijkt naar gedrag dat je aanleert door beloning en straf, het cognitivisme naar hoe je brein informatie verwerkt en opslaat, en het constructivisme naar hoe je zelf betekenis geeft door nieuwe kennis aan oude te verbinden. De drie stromingen kregen grofweg na elkaar voet aan de grond in het onderwijs, en ze sluiten elkaar niet uit.
| Behaviorisme | Cognitivisme | Constructivisme | |
|---|---|---|---|
| Wat is leren? | Nieuw gedrag aanleren via beloning en straf | Informatie verwerken, opslaan en weer ophalen | Zelf betekenis geven door nieuwe kennis aan oude te verbinden |
| Rol van de lerende | Reageert op prikkels en gevolgen | Verwerkt informatie actief | Bouwt eigen begrip op, vaak samen met anderen |
| Rol van de docent | Stelt doelen, beloont en corrigeert | Ordent de stof en doseert de uitleg | Ontwerpt opdrachten, begeleidt en bouwt de steun af |
| Bekende namen | Pavlov, Watson, Skinner | Miller, Atkinson en Shiffrin, Sweller | Piaget, Vygotsky, Bruner |
| Typisch voorbeeld | Streaks en badges in een leerapp | Uitleg in kleine stappen met een schema erbij | Een praktijkcasus uit je eigen werk |
In de praktijk gebruikt goed onderwijs ze alle drie. Een taalapp die je met punten naar je dagelijkse oefening lokt, leunt op het behaviorisme. Een uitleg die in kleine stukjes komt zodat je werkgeheugen niet overloopt, is cognitivisme in actie. En de opdracht om een nieuw begrip toe te passen op je eigen werk, is constructivistisch. Welke je inzet, hangt af van wat je op dat moment wilt leren.
Piaget: zo stel je je schema’s bij
De Zwitserse psycholoog Jean Piaget (1896–1980) begon als bioloog en raakte gefascineerd door de fouten die kinderen maken. Volgens hem lieten die fouten precies zien hoe een kind op dat moment over de wereld dacht. Piaget zag kinderen als actieve onderzoekers die voortdurend hun eigen theorieën over de wereld testen en bijschaven.
Zijn kernbegrip is het schema: een mentaal kader waarin je kennis over iets ordent. Je hebt een schema voor “hond”, voor “restaurantbezoek” en voor “koken”. Nieuwe ervaringen verwerk je volgens Piaget via assimilatie of accommodatie.
Bij assimilatie past de nieuwe ervaring in een bestaand schema. Een peuter die “hond” kent en voor het eerst een herdershond ziet, schuift hem moeiteloos in hetzelfde vakje. Bij accommodatie past de ervaring er niet in, en moet het schema zelf veranderen. Diezelfde peuter roept “hond!” bij een kat, hoort dat het geen hond is en maakt een nieuw vakje aan. De inductiepan uit het begin van dit artikel is accommodatie voor volwassenen.
De motor achter dat bijstellen noemde Piaget equilibratie: de neiging om een evenwicht te herstellen wanneer wat je verwacht en wat je ziet niet meer bij elkaar passen. Dat ongemakkelijke “huh, dat klopt niet”-moment is dus het begin van het leren.
Voor je eigen leren is dat een bruikbaar inzicht. Een uitleg blijft beter hangen als je eerst merkt wat je nog níét begrijpt. Een goede docent begint daarom vaak met een vraag of voorspelling, zodat je je eigen denkfout eerst tegenkomt voordat de uitleg volgt. Omdat het draait om denkschema’s, kom je Piaget overigens ook tegen in het rijtje denkers achter het cognitivisme.
De vier ontwikkelingsfasen van Piaget
Piaget is het bekendst geworden door zijn vier fasen in de denkontwikkeling van kinderen. In de sensomotorische fase (van geboorte tot rond 2 jaar) leert een kind de wereld kennen via zien, grijpen en bewegen. In de preoperationele fase (rond 2 tot 7 jaar) komen taal en fantasie op, maar redeneert een kind nog sterk vanuit zichzelf. In de concreet-operationele fase (rond 7 tot 11 à 12 jaar) lukt logisch redeneren, zolang het over tastbare dingen gaat. In de formeel-operationele fase (vanaf ongeveer 11 à 12 jaar) komt abstract en hypothetisch denken erbij.
Kanttekening: Piaget bedoelde die leeftijden als globale richtlijnen, niet als harde grenzen; bronnen noemen voor de derde fase dan ook zowel 11 als 12 jaar als bovengrens. En latere onderzoekers, onder wie de Schotse psycholoog Margaret Donaldson in Children’s Minds (1978), lieten zien dat kinderen soms eerder tot iets in staat zijn dan Piaget dacht, zeker als een taak in een voor hen logische context wordt aangeboden. Voor volwassen lerenden zijn de fasen minder belangrijk dan het mechanisme eronder: je bouwt op wat er al is.
Vygotsky: waarom je samen verder komt
Lev Vygotsky (1896–1934) was een Russische psycholoog die op zijn 37e overleed aan tuberculose. Zijn werk bereikte het Westen pas decennia later: een ingekorte Engelse vertaling van Denken en spreken verscheen in 1962, en de bundel Mind in Society uit 1978 maakte zijn ideeën pas echt bekend. Toch zijn Piaget en Vygotsky in hetzelfde jaar geboren.
Waar Piaget het kind vooral als eenzame onderzoeker zag, legde Vygotsky de nadruk op de ander. Leren begint bij hem tussen mensen: je doet iets eerst samen, met hulp en in gesprek, en pas daarna kun je het alleen. Taal speelt daarbij een hoofdrol. Denk aan een kind dat hardop tegen zichzelf praat tijdens een puzzel. Volgens Vygotsky is dat de stem van de ander die langzaam een eigen, innerlijke stem wordt.
De zone van naaste ontwikkeling
Het begrip waar Vygotsky het bekendst om is, is de zone van naaste ontwikkeling (ZNO). Hij omschreef die in Mind in Society als de afstand tussen wat iemand zelfstandig kan oplossen en wat diegene kan oplossen met begeleiding van een volwassene of in samenwerking met iemand die al verder is.
Dat idee legt uit waarom één uitleg voor een hele groep zelden voor iedereen werkt. Ligt de stof binnen wat je al kunt, dan leer je weinig. Ligt hij ver erbuiten, dan kan zelfs de beste hulp je niet over de drempel trekken. Het leren gebeurt in de strook ertussen, en die strook is voor iedereen anders.
Een herkenbaar voorbeeld. Je collega laat je zien hoe VERT.ZOEKEN in Excel werkt. Als je al met formules en celverwijzingen overweg kunt, heb je aan tien minuten naast haar genoeg. Heb je nog nooit een formule getypt, dan helpt dezelfde uitleg je nauwelijks: VERT.ZOEKEN ligt dan nog buiten je zone. Je collega kan je dan beter eerst iets eenvoudigers laten doen.
Scaffolding: een steiger die je weer afbreekt
De hulp die je in die zone geeft en daarna geleidelijk afbouwt, heet scaffolding: een steiger rond een gebouw in aanbouw, die weg mag zodra het gebouw zelf staat. De term werd in 1976 in het onderwijsonderzoek geïntroduceerd door David Wood, Jerome Bruner en Gail Ross. In Vygotsky’s gepubliceerde werk speelt hij geen rol, al vonden historici de beeldspraak later wel terug in zijn notitieboekjes. Zij keken hoe een begeleider kinderen van 3 tot 5 jaar hielp een houten piramidepuzzel te bouwen, en beschreven zes functies van goede hulp: interesse wekken, de taak vereenvoudigen, de richting vasthouden, wijzen op wat ertoe doet, frustratie in toom houden en voordoen.
Vygotsky was toen al 42 jaar overleden. Het koppelen van scaffolding aan de zone van naaste ontwikkeling deden latere onderwijsdenkers. De combinatie werkt goed: de zone vertelt je waar je moet helpen, scaffolding vertelt je hoe.
Voor wie iets aanleert, is het afbouwen het belangrijkste deel. Onderzoek van de Duitse onderwijspsycholoog Alexander Renkl en collega’s (2002) liet zien dat leerlingen beter leerden van een reeks voorbeelden die steeds onvollediger werden, dan van losse paren van één voorbeeld plus één opgave, vooral bij opgaven die op de geoefende voorbeelden leken. Eerst een volledig uitgewerkt voorbeeld, dan eentje waarin jij de laatste stap invult, dan eentje waarin je er twee invult, tot je de opgave helemaal zelf maakt.
Ontdekkend leren: Bruner, Dewey en Papert
Rond het constructivisme hangen nog een paar namen, elk met een eigen accent.
De Amerikaanse psycholoog Jerome Bruner, dezelfde als die van scaffolding, schreef in 1961 het invloedrijke artikel The act of discovery. Hij betoogde dat wat je zelf ontdekt je meer oplevert: je raakt van binnenuit gemotiveerd, je leert hoe je problemen aanpakt en je onthoudt het beter. Dat artikel werd een van de belangrijkste pijlers onder het “ontdekkend leren”.
John Dewey wordt vaak genoemd als bedenker van “learning by doing”. In Schools of To-Morrow (1915), dat hij samen met zijn dochter Evelyn schreef, heet het uitdrukkelijk een slogan die beschreef wat veel vernieuwende scholen toen al deden. Ze waarschuwden er wel bij dat het niet betekent dat je boeken moet vervangen door handenarbeid. Dewey’s idee was dat leren betekenis krijgt als het aansluit bij echte ervaringen en echte problemen.
Seymour Papert ten slotte, wiskundige, medebedenker van de programmeertaal LOGO en schrijver van het boek Mindstorms (1980), bedacht het constructionisme. Met één letter verschil is dat een ander idee. Papert nam het constructivisme als basis en voegde toe dat je het best leert als je iets bouwt dat een ander kan zien, of dat nu een zandkasteel is of een computerprogramma. Hij vatte het zelf samen als leren door te maken.
Werkt constructivistisch onderwijs? Wat het onderzoek zegt
Zelf ontdekken zonder begeleiding werkt aantoonbaar slechter dan duidelijke uitleg. Begeleid ontdekken, met voorbeelden, feedback en de vraag om uit te leggen wat je doet, werkt juist beter dan andere lesvormen. De echte vraag is daarom hoeveel steiger je erbij zet, en voor wie.
Het scherpste bezwaar kwam in 2006 van Paul Kirschner (toen Open Universiteit, Heerlen), de Australiër John Sweller en de Amerikaan Richard Clark, in een artikel met de veelzeggende titel Why minimal guidance during instruction does not work. Hun redenering: je werkgeheugen is klein, en een beginner die zelf moet zoeken besteedt die schaarse ruimte aan zoeken in plaats van aan leren. Wel noemden ze de constructivistische beschrijving van leren zelf wel juist. Hun kritiek richtte zich op de lesmethodes die er te snel uit werden afgeleid.
Twee jaar eerder had Richard Mayer al een “three strikes”-regel voorgesteld tegen puur ontdekkend leren. In drie onderzoekslijnen uit de jaren zestig, zeventig en tachtig won begeleid ontdekken telkens van puur ontdekken. Mayer is daarmee geen tegenstander van het constructivisme: hij wil dat lerenden actief nadenken, met begeleiding en een duidelijk doel.
De hardste cijfers komen uit een meta-analyse van Louis Alfieri, Patricia Brooks, Naomi Aldrich en Harriet Tenenbaum (2011) over 164 studies.
Onbegeleid ontdekken deed het in 580 vergelijkingen gemiddeld slechter dan expliciete instructie, met een effectgrootte van d = −0,38. Begeleid ontdekken deed het in 360 vergelijkingen juist beter dan andere lesvormen: d = +0,30. Een d van 0,30 betekent dat het gemiddelde van de ene groep grofweg een derde standaardafwijking hoger ligt dan dat van de andere. Dat is een bescheiden maar reëel verschil. De ingrediënten die het verschil maakten: feedback, uitgewerkte voorbeelden, scaffolding en lerenden vragen om hun eigen redenering uit te leggen.
Voorstanders van onderzoekend leren reageerden in 2007. Cindy Hmelo-Silver, Ravit Golan Duncan en Clark Chinn betoogden dat Kirschner en collega’s probleemgestuurd en onderzoekend leren ten onrechte op één hoop gooiden met puur ontdekken. Goed probleemgestuurd onderwijs zit juist vol steigers. Een meta-analyse van Ard Lazonder en Ruth Harmsen (Universiteit Twente, 2016) over 72 studies gaf hun een punt: binnen onderzoekend leren levert begeleiding duidelijk winst op, met een effect van d = 0,50 op leeruitkomsten. Let wel: die studie vergelijkt begeleid met onbegeleid onderzoekend leren, niet onderzoekend leren met gewone uitleg.
Voor probleemgestuurd onderwijs, waar de Universiteit Maastricht vroeg mee begon, vonden Filip Dochy en collega’s (2003) in 43 studies een duidelijk positief effect op vaardigheden, maar een neiging tot een negatief effect op kennis. Je wordt er beter van in het aanpakken van problemen, zonder dat je per se meer feitenkennis opbouwt.
Het debat loopt nog. In 2022 betoogden Zhang, Kirschner, Cobern en Sweller opnieuw dat directe instructie in het algemeen beter werkt. Een jaar later antwoordde een groep van dertien onderzoekers onder leiding van Ton de Jong dat onderzoekend leren beter conceptueel begrip oplevert, en dat de beste aanpak meestal een combinatie is: onderzoekend leren met uitleg op de juiste momenten. Wat je uit beide kampen kunt meenemen: onbegeleid ontdekken is voor beginners geen goed idee, en de discussie gaat vooral over hoeveel en welke begeleiding je geeft.
Het expertise-omkeereffect: waarom hulp voor experts kan remmen
Een van de nuttigste inzichten uit dit debat heet het expertise-omkeereffect, beschreven door Slava Kalyuga, Paul Ayres, Paul Chandler en John Sweller (2003). Een aanpak die beginners enorm helpt, kan bij gevorderden zijn werking verliezen of zelfs averechts werken. Een stap-voor-stap uitgewerkt voorbeeld helpt iemand die net begint enorm. Voor iemand die het al kan, is het ballast om doorheen te lezen.
Dat verzoent de twee kampen voor een deel. Voor een beginner werkt veel sturing het best. Naarmate je meer weet, heb je meer aan ruimte om zelf te zoeken, te combineren en te maken. Constructivistische werkvormen zijn dus vaak beter geschikt voor de tweede helft van een leertraject dan voor de eerste.
Het Nieuwe Leren: wat Nederland ervan leerde
In Nederland is het constructivisme onlosmakelijk verbonden met Het Nieuwe Leren en het studiehuis. De Tweede Fase in havo en vwo werd in 1998 en 1999 ingevoerd, met het studiehuis als bijbehorende manier van werken: minder klassikale les, meer zelfstandig werken, de docent als begeleider. Wettelijk verplicht was dat studiehuis nooit, al ervoeren veel scholen het wel zo.
In 2007 stelde de Tweede Kamer een parlementaire onderzoekscommissie in onder leiding van Jeroen Dijsselbloem. Het rapport Tijd voor onderwijs verscheen op 13 februari 2008. De commissie herleidde Het Nieuwe Leren zelf tot het sociaal-constructivisme, maar tekende ook op dat het van vele kanten een containerbegrip werd genoemd, zonder heldere definitie. Haar oordeel over de wetenschappelijke onderbouwing van de vernieuwingen was kort: die “schoot tekort”. De commissie haalde er een uitspraak uit het Kamerdebat over de Tweede Fase bij: “veel euforie, weinig empirie”. En: “De overheid is zich intensief gaan bemoeien met didactiek, soms tot in het klaslokaal.”
Daarmee verklaarde de commissie het constructivisme niet failliet. Haar kritiek ging over een overheid die zich met de lesmethode bemoeide, over de dunne onderbouwing en over een invoering die veel te snel ging. Nieuwe werkvormen mochten volgens de commissie best, naast bestaande methodes en onder voorwaarden. Het kabinet nam in mei 2008 het principe over dat de overheid bepaalt wát leerlingen moeten leren en scholen bepalen hóé: “De overheid bemoeit zich niet met de didactiek.”
De les voor iedereen die lesgeeft, ook online, past bij het onderzoek hierboven: zelfstandigheid is een leerdoel om naartoe te werken. Wie een groep in één keer loslaat, laat vooral de beginners vallen.
Constructivisme in de praktijk: drie voorbeelden
Constructivisme wordt concreet zodra lerenden iets moeten doen met wat ze al weten, met genoeg steun om niet te verdwalen.
Een voorbeeld in de klas
Een docent aardrijkskunde laat leerlingen eerst op een lege kaart van Nederland arceren waar volgens hen de meeste mensen wonen. Pas daarna komt de echte bevolkingskaart op het bord. De verschillen tussen hun gok en de werkelijkheid zijn het gesprek van de les. Leerlingen ontdekken zelf wat ze verkeerd dachten, maar de docent heeft de ontdekking zorgvuldig voorbereid.
Een voorbeeld op het werk
Een nieuwe collega krijgt een buddy die het werk zelf doet. De eerste week kijkt ze mee, de tweede week doet ze het samen, de derde week zelf met iemand in de buurt voor vragen. Dat is de zone van naaste ontwikkeling met een steiger die elke week wat lager wordt. In ons artikel over nieuwe medewerkers inwerken lees je hoe je zo’n traject opbouwt.
Een voorbeeld in een online cursus
Een goede e-learning start met een korte vraag naar wat je al weet, laat een uitgewerkt voorbeeld zien, geeft je daarna een vergelijkbare opdracht met hints, en sluit af met een casus uit je eigen praktijk. Een reflectievraag (“Waar zou je dit morgen kunnen gebruiken?”) en een plek om met medecursisten te overleggen maken het af. Wie al ervaring heeft, kan met een instaptoets de basis overslaan. Zo houd je rekening met het expertise-omkeereffect. Maak je zelf een cursus, dan helpt ons artikel over e-learning maken of het stappenplan voor een online cursus je op weg, net als de gratis cursus Hoe maak ik een cursus?
Zo gebruik je constructivisme om zelf beter te leren
Je hoeft geen docent te zijn om er iets mee te doen. Neem je de theorie serieus, dan kun je je eigen studiemethode er direct op aanpassen.
Begin bij wat je al weet
Schrijf voordat je aan een nieuw hoofdstuk of een nieuwe les begint twee minuten op wat je er al over weet of denkt. Dat voelt als tijdverlies, maar je activeert zo de schema’s waar de nieuwe kennis aan moet haken. Merk je tijdens het lezen dat iets niet klopt met wat je opschreef, dan zit je midden in Piagets accommodatie. Blijf daar even bij stilstaan.
Leg het uit aan jezelf
Vraag jezelf na elk stukje stof: waarom is dit zo, en hoe hangt het samen met wat ik al wist? Het uitleggen van je eigen redenering was in de meta-analyse van Alfieri een van de ingrediënten die begeleid ontdekken laten werken. Hardop uitleggen aan een huisgenoot of aan je telefoon werkt ook. Combineer het met de technieken uit ons artikel over geheugentechnieken die werken.
Zoek hulp aan de rand van je kunnen
Loop je vast, zoek dan iemand die net een stap verder is. Een medestudent die het vorig jaar leerde, weet nog wat er lastig aan was. Dat is de “meer bekwame ander” uit Vygotsky’s zone van naaste ontwikkeling.
Maak iets met wat je leert
Iets maken met wat je leert, zoals Papert bepleitte, dwingt je om de stof zelf te ordenen, en dat werkt vooral als je de basis al hebt. Teken een mindmap van een hoofdstuk, schrijf een korte samenvatting voor een ander, of pas een formule toe op je eigen huishoudboekje. Mindmappen is daar een klassieker voor; de cursus Slimmer werken door te mindmappen leert je hoe je dat goed aanpakt.
Als beginner: eerst voorbeelden, dan pas zelf ontdekken
Ben je nieuw in een onderwerp, gun jezelf dan uitleg en uitgewerkte voorbeelden voordat je gaat puzzelen. Zo zet je het expertise-omkeereffect in je voordeel. Plan het vrije ontdekken voor later, als je de basis hebt. Ons artikel over een studieplanning maken helpt je om die fases een plek te geven, en in hoe leer je sneller vind je technieken die daar goed op aansluiten.
Hardnekkige misverstanden over constructivisme
Rond het constructivisme circuleren claims die je in lesmateriaal en op het web steeds weer tegenkomt. De hardnekkigste op een rij.
“Constructivisme betekent: zelf uitzoeken zonder uitleg”
Constructivisme zegt dat je kennis zelf opbouwt. Het zegt niet dat je dat zonder hulp moet doen. Een heldere uitleg is ook iets waar je je begrip mee opbouwt. Zoals hierboven bleek, werkt begeleid ontdekken beter dan onbegeleid ontdekken, en dat onderschrijven zowel de critici als de voorstanders.
“Vygotsky bedacht scaffolding”
De term werd in het onderwijsonderzoek bekend via Wood, Bruner en Ross (1976), ruim veertig jaar na Vygotsky’s dood. Het beeld van een steiger duikt wel op in zijn notitieboekjes, maar het begrip scaffolding zoals we het nu kennen, is pas later aan zijn zone van naaste ontwikkeling gekoppeld.
“Je onthoudt 10 procent van wat je leest en 90 procent van wat je doet”
Deze leerpiramide wordt vaak aan Edgar Dale en zijn “kegel van ervaring” uit 1946 gehangen. Dale zette in die kegel geen enkel percentage, en voor de getallen is nooit een onderzoeksbron gevonden. Meer daarover lees je in ons stuk over leerstijlen.
“‘Ik hoor en ik vergeet, ik zie en ik onthoud, ik doe en ik begrijp’ is van Confucius”
Deze uitspraak prijkt op talloze klaslokaalposters als bewijs voor leren door te doen. De toeschrijving aan Confucius is twijfelachtig. De gedachte lijkt het meest op een passage van de Chinese filosoof Xunzi, die zo’n twee eeuwen na Confucius leefde, en ook daar staat het niet in deze woorden.
Veelgestelde vragen over constructivisme
Constructivisme is een leertheorie die stelt dat je kennis zelf opbouwt door nieuwe informatie te verbinden met wat je al weet. Leren is daarin een actief proces: je geeft zelf betekenis aan wat je ziet, hoort en doet. Jean Piaget en Lev Vygotsky zijn de bekendste namen.
Er is niet één grondlegger. Jean Piaget (1896–1980) geldt als de vader van het cognitief constructivisme, Lev Vygotsky (1896–1934) van het sociaal-constructivisme. De filosoof Ernst von Glasersfeld werkte later het radicaal constructivisme uit, een meer filosofische variant.
Beide gaan ervan uit dat je kennis zelf opbouwt. Bij het cognitief constructivisme van Piaget gebeurt dat vooral individueel, door je schema’s bij te stellen. Bij het sociaal-constructivisme van Vygotsky ontstaat kennis in interactie met anderen, via taal en samenwerking.
Veel meer dan achteroverleunen. De docent kiest opdrachten die net boven het huidige niveau liggen, geeft voorbeelden en feedback, en bouwt die steun geleidelijk af naarmate de lerende het zelf kan. Goede ontdekopdrachten ontwerpen kost vaak meer voorbereiding dan een klassikale uitleg.
Nee. Constructivisme is een theorie over hoe mensen leren. Het Nieuwe Leren was een verzamelnaam voor Nederlandse onderwijsvernieuwingen rond de eeuwwisseling die zich onder meer op het sociaal-constructivisme beriepen. De parlementaire commissie-Dijsselbloem noemde het in 2008 een verzamelterm zonder scherpe definitie en oordeelde dat de wetenschappelijke onderbouwing van de vernieuwingen tekortschoot.
Ja, mits er genoeg begeleiding in zit. Uitgewerkte voorbeelden die je stap voor stap afbouwt, reflectievragen, opdrachten uit je eigen praktijk en een plek om met medecursisten te overleggen passen goed bij online leren. Onbegeleid zelf laten zoeken werkt ook online slechter dan heldere uitleg, zeker voor beginners.
Als beschrijving van hoe leren werkt, wordt het breed gedeeld: zelfs critici als Kirschner, Sweller en Clark noemen die beschrijving juist. Over de lesmethodes die ervan zijn afgeleid, is het beeld gemengd. In de meta-analyse van Alfieri e.a. (2011) scoorde onbegeleid ontdekken slechter dan expliciete instructie en begeleid ontdekken beter dan andere lesvormen.
Bouwen op wat je al weet, met de juiste steiger
Constructivisme gaat uiteindelijk over iets heel gewoons: je leert het best als nieuwe kennis kan landen op iets wat er al staat, en als iemand je net genoeg helpt om de volgende stap zelf te zetten. Zoek je cursussen die je precies zo verder helpen, van slimmer studeren tot beter communiceren? Bekijk dan onze cursussen persoonlijke ontwikkeling, of neem Soofos Plus en krijg onbeperkt toegang tot alle cursussen, zodat je kunt blijven bouwen op wat je al weet.
